त्वरित पुनरावृत्ति: साहित्यशास्त्र
भारतीय और पाश्चात्य काव्यशास्त्र की एक-पृष्ठ पुनरावृत्ति: आचार्य-ग्रंथ-सूत्र, रस, शब्दशक्ति, गुण-दोष, अरस्तू से नयी समीक्षा तक (Quick revision).
- 6 min
On this page · 9 sections
यह पृष्ठ परीक्षा से पहले की अंतिम पुनरावृत्ति के लिए है। हर तथ्य का विस्तार और संदर्भ संबंधित पाठ में है: लक्षण-हेतु-प्रयोजन, संप्रदाय, रस निष्पत्ति, शब्दशक्ति-गुण-दोष, प्लेटो से कॉलरिज, इलियट से नयी समीक्षा।
1. आचार्य, ग्रंथ और सूत्र (कालक्रम में)
| आचार्य | ग्रंथ | सूत्र / पहचान |
|---|---|---|
| भरतमुनि | नाट्यशास्त्र | रस-सूत्र; 8 रस; 49 भाव; 4 अलंकार; 10 गुण, 10 दोष |
| भामह | काव्यालंकार | “शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्”; अलंकार प्रवर्तक; “न कान्तमपि निर्भूषं…” |
| दंडी | काव्यादर्श | “इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली”; हेतु: प्रतिभा, श्रुत, अभियोग; वैदर्भ-गौड़ मार्ग |
| वामन | काव्यालंकारसूत्रवृत्ति | “रीतिरात्मा काव्यस्य”; “विशिष्टा पदरचना रीतिः”; 3 रीतियाँ; 20 गुण |
| रुद्रट | काव्यालंकार | “ननु शब्दार्थौ काव्यम्”; सहजा-उत्पाद्या प्रतिभा; लाटी रीति |
| आनंदवर्धन | ध्वन्यालोक | “काव्यस्यात्मा ध्वनिः”; उत्तम-मध्यम-अधम (ध्वनि, गुणीभूत व्यंग्य, चित्र) |
| राजशेखर | काव्यमीमांसा | कारयित्री-भावयित्री प्रतिभा |
| कुंतक | वक्रोक्तिजीवित | “वक्रोक्तिः काव्यजीवितम्”; “वैदग्ध्यभङ्गीभणितिः”; 6 वक्रताएँ; सुकुमार-विचित्र-मध्यम |
| अभिनवगुप्त | अभिनवभारती, लोचन | अभिव्यक्तिवाद; शांत रस की प्रतिष्ठा |
| महिमभट्ट | व्यक्तिविवेक | ध्वनि का अनुमान में अंतर्भाव |
| क्षेमेंद्र | औचित्यविचारचर्चा | “औचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम्” |
| मम्मट | काव्यप्रकाश | “तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि”; 6 प्रयोजन; 3 गुण; 16 पद-दोष; समन्वित हेतु |
| जयदेव | चंद्रालोक | मम्मट के “अनलंकृती” का खंडन |
| विश्वनाथ | साहित्यदर्पण | “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”; ब्रह्मास्वाद-सहोदर; वात्सल्य रस |
| पंडितराज जगन्नाथ | रसगंगाधर | “रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्”; केवल प्रतिभा |
2. हेतु और प्रयोजन
| विषय | मुख्य तथ्य |
|---|---|
| तीन हेतु | प्रतिभा (शक्ति), व्युत्पत्ति (निपुणता), अभ्यास |
| मम्मट | तीनों मिलकर एक हेतु (“हेतुः”) |
| जगन्नाथ | केवल प्रतिभा |
| प्रतिभा की परिभाषा | “प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी” (प्रायः भट्टतौत); “अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा” (अभिनवगुप्त) |
| मम्मट के 6 प्रयोजन | यश, अर्थ, व्यवहार-ज्ञान, शिवेतरक्षति, सद्यः परनिर्वृति (सर्वप्रधान), कांतासम्मित उपदेश |
| तीन उपदेश | प्रभुसम्मित (वेद), सुहृत्सम्मित (पुराण), कांतासम्मित (काव्य) |
| वामन | दृष्ट (प्रीति), अदृष्ट (कीर्ति) |
| शुक्ल | हृदय की मुक्तावस्था = रसदशा; लोकमंगल |
3. संप्रदाय-क्रम
रस (भरत) → अलंकार (भामह) → रीति (वामन) → ध्वनि (आनंदवर्धन) → वक्रोक्ति (कुंतक) → औचित्य (क्षेमेंद्र)
| रीति (वामन) | गुण | वृत्ति (मम्मट) |
|---|---|---|
| वैदर्भी | समग्र गुण | उपनागरिका (माधुर्य) |
| गौडी | ओज, कांति | परुषा (ओज) |
| पांचाली | माधुर्य, सौकुमार्य | कोमला (प्रसाद) |
- ध्वनि भेद: अविवक्षितवाच्य (लक्षणामूला), विवक्षितान्यपरवाच्य (अभिधामूला: असंलक्ष्यक्रम = रस आदि; संलक्ष्यक्रम = वस्तु, अलंकार)।
- ध्वनि-विरोधी मत: अभाववादी, भाक्तवादी, अनिर्वचनीयतावादी; बाद में महिमभट्ट, कुंतक, भट्टनायक।
- शुक्ल: “अभिव्यंजनावाद वक्रोक्तिवाद का विलायती उत्थान है” (क्रोचे)।
4. रस
| रस | स्थायी भाव | रस | स्थायी भाव |
|---|---|---|---|
| शृंगार | रति | भयानक | भय |
| हास्य | हास | बीभत्स | जुगुप्सा |
| करुण | शोक | अद्भुत | विस्मय |
| रौद्र | क्रोध | शांत | निर्वेद / शम |
| वीर | उत्साह | वात्सल्य | वत्सलता |
संख्याएँ: स्थायी 8 + संचारी 33 + सात्त्विक 8 = 49 भाव (भरत)। भरत के मूल रस 4: शृंगार→हास्य, रौद्र→करुण, वीर→अद्भुत, बीभत्स→भयानक।
| व्याख्याकार | वाद | दर्शन | संयोग | रस कहाँ |
|---|---|---|---|---|
| भट्ट लोल्लट | उत्पत्ति / आरोप | मीमांसा | उत्पाद्य-उत्पादक | अनुकार्य (+ नट) |
| श्री शंकुक | अनुमिति | न्याय | अनुमाप्य-अनुमापक | नट में अनुमित; चित्रतुरगन्याय |
| भट्टनायक | भुक्ति | सांख्य | भोज्य-भोजक | सहृदय; अभिधा, भावकत्व, भोजकत्व |
| अभिनवगुप्त | अभिव्यक्ति | शैव + ध्वनि | व्यंग्य-व्यंजक | सहृदय (वासना रूप स्थायी भाव) |
साधारणीकरण: प्रवर्तक भट्टनायक · विश्वनाथ: विभावादि का, “परस्य न परस्येति…” · शुक्ल: आलंबनत्व धर्म का; आश्रय से तादात्म्य · नगेंद्र: कवि की अनुभूति का · केशवप्रसाद मिश्र: मधुमती भूमिका।
5. शब्दशक्ति, गुण, दोष
| शक्ति | शब्द | अर्थ |
|---|---|---|
| अभिधा | वाचक (रूढ़, यौगिक, योगरूढ़) | वाच्यार्थ |
| लक्षणा | लक्षक | लक्ष्यार्थ (शर्तें: मुख्यार्थ बाध, योग, रूढ़ि/प्रयोजन) |
| व्यंजना | व्यंजक | व्यंग्यार्थ (शाब्दी: अभिधामूला, लक्षणामूला; आर्थी) |
| तात्पर्य | (भाट्ट मीमांसक) | वाक्यार्थ |
- लक्षणा: उपादान (अजहत्स्वार्था; “लाल पगड़ी”) · लक्षण (जहत्स्वार्था; “गंगा पर घर”) · गौणी (सादृश्य; “मोहन गधा है”) · सारोपा/साध्यवसाना · मम्मट के 6 भेद।
- गुण-संख्या: भरत 10, दंडी 10, वामन 20, मम्मट 3।
- तीन गुण: माधुर्य–द्रुति (शृंगार, करुण, शांत) · ओज–दीप्ति (वीर, बीभत्स, रौद्र) · प्रसाद–व्याप्ति (सभी रस)।
- गुण बनाम अलंकार (मम्मट): गुण रस के अचल धर्म (शौर्य जैसे); अलंकार शरीर के आभूषण (हार जैसे)।
- दोष: “मुख्यार्थहतिर्दोषः”; शब्द (पद, पदांश, वाक्य), अर्थ, रस; 16 पद-दोष; अश्लील के 3 प्रकार (व्रीडा, जुगुप्सा, अमंगल)।
- रस-दोष: स्वशब्दवाच्यता, प्रतिकूल विभावादि ग्रहण, अकांड प्रथन/छेदन।
- अनित्य दोष: श्रुतिकटुत्व रौद्र-वीर में गुण; पुनरुक्ति आवेग में गुण।
6. पाश्चात्य काव्यशास्त्र: नाम, ग्रंथ, वर्ष
| विचारक | ग्रंथ / निबंध | वर्ष | अवधारणा |
|---|---|---|---|
| प्लेटो | रिपब्लिक (2–3, 10), आयन, फ़ेड्रस | लगभग 427–347 ई.पू. | सत्य से तिगुनी दूर; दैवी प्रेरणा; कवि-निर्वासन |
| अरस्तू | पोएटिक्स | लगभग 335 ई.पू. | अनुकरण; त्रासदी; विरेचन; हमार्शिया |
| वर्ड्सवर्थ | लिरिकल बैलेड्स की भूमिका | 1800 (विस्तार 1802); संग्रह 1798 | वास्तविक भाषा का चयन; सहज उच्छलन |
| कॉलरिज | बायोग्राफिया लिटरेरिया | 1817 | प्राथमिक/द्वितीयक कल्पना, फैंसी; अविश्वास का निलंबन |
| शक्लोव्स्की | Art as Device | 1917 | अपरिचितीकरण |
| इलियट | Tradition and the Individual Talent | 1919 | परंपरा, निर्वैयक्तिकता, प्लैटिनम |
| इलियट | Hamlet and His Problems | 1919 | वस्तुनिष्ठ समीकरण |
| इलियट | The Metaphysical Poets | 1921 | संवेदना का विघटन |
| याकोब्सन | (साहित्यिकता) | 1921 | साहित्यिकता |
| रिचर्ड्स | Principles of Literary Criticism | 1924 | मूल्य, संप्रेषण, भाषा के दो प्रयोग |
| रिचर्ड्स | Science and Poetry | 1926 | छद्म-कथन |
| रिचर्ड्स | Practical Criticism | 1929 | अर्थ के चार प्रकार |
| रैन्सम | The New Criticism | 1941 | नाम का स्रोत |
| विम्सैट-बियर्ड्सली | Intentional Fallacy / Affective Fallacy | 1946 / 1949 | आशय-भ्रांति / प्रभाव-भ्रांति |
| ब्रुक्स | The Well Wrought Urn | 1947 | विरोधाभास; गद्यानुवाद की भ्रांति |
| फ्राई | Anatomy of Criticism | 1957 | आद्यरूपात्मक आलोचना |
त्रासदी के छह अंग (क्रम): कथानक, चरित्र, विचार, पदावली, गीत, दृश्य-विधान। कथानक-तत्त्व: पेरिपेटिया, एनाग्नोरिसिस, पैथोस। अन्वितियाँ: कार्य (अनिवार्य), काल (संकेत), स्थान (उल्लेख नहीं; नियम कास्टेलवेत्रो, 1570)। विरेचन: चिकित्सापरक (बर्नेज़), नैतिक-परिष्कार, बौद्धिक-स्पष्टीकरण।
रिचर्ड्स: मूल्य = इच्छा की संतुष्टि बिना समान/अधिक महत्त्वपूर्ण इच्छा के दमन; संप्रेषण = दूसरे मन में समान अनुभूति; भाषा: संदर्भात्मक बनाम रागात्मक; अर्थ: Sense, Feeling, Tone, Intention।
रूसी रूपवाद: मॉस्को मंडल 1915 (याकोब्सन), ओपोयाज़ लगभग 1916 (शक्लोव्स्की, आइखेनबाम, तिन्यानोव); फ़ाबुला (कथा) बनाम स्यूज़ेत (कथानक); युक्ति; प्राग मंडल 1926 → संरचनावाद।
नयी समीक्षा: स्वायत्त कृति; सूक्ष्म पाठ; जैविक एकता; विरोधाभास, विडंबना, तनाव (टेट), अनेकार्थता (एम्पसन); Understanding Poetry (ब्रुक्स-वॉरेन, 1938)।
7. मिथक, फंतासी, कल्पना, प्रतीक, बिंब
| अवधारणा | पहचान | नाम / उदाहरण |
|---|---|---|
| मिथक | सामूहिक परंपरागत कथा | फ्रेज़र (1890), युंग (आद्यबिंब), फ्राई (1957), लेवी-स्त्रॉस (1955), इलियट की मिथकीय पद्धति (1923); कामायनी, अंधा युग, उर्वशी |
| फंतासी | स्वप्न-जैसी रचना | फ्रायड (1908); मुक्तिबोध: “अँधेरे में”, कला के तीन क्षण (अनुभव → फंतासी → शब्दबद्धता) |
| कल्पना | सृजन-शक्ति | कॉलरिज; भारतीय प्रतिभा; शुक्ल: भाव के अधीन |
| प्रतीक | मूर्त से अमूर्त का संकेत | फ्रांसीसी प्रतीकवाद (मोरेआस, 1886); कबीर की “चदरिया”, अज्ञेय का “दीप” |
| बिंब | शब्दों से ऐंद्रिय चित्र | पाउंड (1913), ह्यूम, सी. डे लुइस (1947); दृश्य, श्रव्य, स्पर्श्य, घ्राण, आस्वाद्य; शमशेर |
8. सबसे आम जाल
अभ्यास: पाँच मिनट की जाँच
नीचे के प्रश्न मौलिक अभ्यास प्रश्न हैं, पिछले वर्षों के प्रश्न नहीं।
- “औचित्यविचारचर्चा” के रचनाकार कौन हैं?
- मम्मट के अनुसार काव्य के कितने प्रयोजन हैं?
- “भोजकत्व” किस आचार्य की रस-व्याख्या का पद है?
- प्रसाद गुण में चित्त की कौन-सी वृत्ति होती है?
- अरस्तू के अनुसार त्रासदी के कौन-से दो भावों का विरेचन होता है?
- “The Well Wrought Urn” के लेखक कौन हैं?
उत्तर
- क्षेमेंद्र।
- छह।
- भट्टनायक (भुक्तिवाद)।
- व्याप्ति।
- करुणा और भय।
- क्लींथ ब्रुक्स (1947)।
आगे: साहित्यशास्त्र इकाई का परिचय · हिंदी साहित्य का इतिहास · हिंदी विषय-पृष्ठ