Skip to content

त्वरित पुनरावृत्ति: साहित्यशास्त्र

भारतीय और पाश्चात्य काव्यशास्त्र की एक-पृष्ठ पुनरावृत्ति: आचार्य-ग्रंथ-सूत्र, रस, शब्दशक्ति, गुण-दोष, अरस्तू से नयी समीक्षा तक (Quick revision).

  • 6 min read
  • Updated
On this page · 9 sections
  1. 1. आचार्य, ग्रंथ और सूत्र (कालक्रम में)
  2. 2. हेतु और प्रयोजन
  3. 3. संप्रदाय-क्रम
  4. 4. रस
  5. 5. शब्दशक्ति, गुण, दोष
  6. 6. पाश्चात्य काव्यशास्त्र: नाम, ग्रंथ, वर्ष
  7. 7. मिथक, फंतासी, कल्पना, प्रतीक, बिंब
  8. 8. सबसे आम जाल
  9. अभ्यास: पाँच मिनट की जाँच

यह पृष्ठ परीक्षा से पहले की अंतिम पुनरावृत्ति के लिए है। हर तथ्य का विस्तार और संदर्भ संबंधित पाठ में है: लक्षण-हेतु-प्रयोजन, संप्रदाय, रस निष्पत्ति, शब्दशक्ति-गुण-दोष, प्लेटो से कॉलरिज, इलियट से नयी समीक्षा।

1. आचार्य, ग्रंथ और सूत्र (कालक्रम में)

आचार्यग्रंथसूत्र / पहचान
भरतमुनिनाट्यशास्त्ररस-सूत्र; 8 रस; 49 भाव; 4 अलंकार; 10 गुण, 10 दोष
भामहकाव्यालंकार“शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्”; अलंकार प्रवर्तक; “न कान्तमपि निर्भूषं…”
दंडीकाव्यादर्श“इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली”; हेतु: प्रतिभा, श्रुत, अभियोग; वैदर्भ-गौड़ मार्ग
वामनकाव्यालंकारसूत्रवृत्ति“रीतिरात्मा काव्यस्य”; “विशिष्टा पदरचना रीतिः”; 3 रीतियाँ; 20 गुण
रुद्रटकाव्यालंकार“ननु शब्दार्थौ काव्यम्”; सहजा-उत्पाद्या प्रतिभा; लाटी रीति
आनंदवर्धनध्वन्यालोक“काव्यस्यात्मा ध्वनिः”; उत्तम-मध्यम-अधम (ध्वनि, गुणीभूत व्यंग्य, चित्र)
राजशेखरकाव्यमीमांसाकारयित्री-भावयित्री प्रतिभा
कुंतकवक्रोक्तिजीवित“वक्रोक्तिः काव्यजीवितम्”; “वैदग्ध्यभङ्गीभणितिः”; 6 वक्रताएँ; सुकुमार-विचित्र-मध्यम
अभिनवगुप्तअभिनवभारती, लोचनअभिव्यक्तिवाद; शांत रस की प्रतिष्ठा
महिमभट्टव्यक्तिविवेकध्वनि का अनुमान में अंतर्भाव
क्षेमेंद्रऔचित्यविचारचर्चा“औचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम्”
मम्मटकाव्यप्रकाश“तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि”; 6 प्रयोजन; 3 गुण; 16 पद-दोष; समन्वित हेतु
जयदेवचंद्रालोकमम्मट के “अनलंकृती” का खंडन
विश्वनाथसाहित्यदर्पण“वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”; ब्रह्मास्वाद-सहोदर; वात्सल्य रस
पंडितराज जगन्नाथरसगंगाधर“रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्”; केवल प्रतिभा

2. हेतु और प्रयोजन

विषयमुख्य तथ्य
तीन हेतुप्रतिभा (शक्ति), व्युत्पत्ति (निपुणता), अभ्यास
मम्मटतीनों मिलकर एक हेतु (“हेतुः”)
जगन्नाथकेवल प्रतिभा
प्रतिभा की परिभाषा“प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी” (प्रायः भट्टतौत); “अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा” (अभिनवगुप्त)
मम्मट के 6 प्रयोजनयश, अर्थ, व्यवहार-ज्ञान, शिवेतरक्षति, सद्यः परनिर्वृति (सर्वप्रधान), कांतासम्मित उपदेश
तीन उपदेशप्रभुसम्मित (वेद), सुहृत्सम्मित (पुराण), कांतासम्मित (काव्य)
वामनदृष्ट (प्रीति), अदृष्ट (कीर्ति)
शुक्लहृदय की मुक्तावस्था = रसदशा; लोकमंगल

3. संप्रदाय-क्रम

रस (भरत) → अलंकार (भामह) → रीति (वामन) → ध्वनि (आनंदवर्धन) → वक्रोक्ति (कुंतक) → औचित्य (क्षेमेंद्र)

रीति (वामन)गुणवृत्ति (मम्मट)
वैदर्भीसमग्र गुणउपनागरिका (माधुर्य)
गौडीओज, कांतिपरुषा (ओज)
पांचालीमाधुर्य, सौकुमार्यकोमला (प्रसाद)
  • ध्वनि भेद: अविवक्षितवाच्य (लक्षणामूला), विवक्षितान्यपरवाच्य (अभिधामूला: असंलक्ष्यक्रम = रस आदि; संलक्ष्यक्रम = वस्तु, अलंकार)।
  • ध्वनि-विरोधी मत: अभाववादी, भाक्तवादी, अनिर्वचनीयतावादी; बाद में महिमभट्ट, कुंतक, भट्टनायक।
  • शुक्ल: “अभिव्यंजनावाद वक्रोक्तिवाद का विलायती उत्थान है” (क्रोचे)।

4. रस

रसस्थायी भावरसस्थायी भाव
शृंगाररतिभयानकभय
हास्यहासबीभत्सजुगुप्सा
करुणशोकअद्भुतविस्मय
रौद्रक्रोधशांतनिर्वेद / शम
वीरउत्साहवात्सल्यवत्सलता

संख्याएँ: स्थायी 8 + संचारी 33 + सात्त्विक 8 = 49 भाव (भरत)। भरत के मूल रस 4: शृंगार→हास्य, रौद्र→करुण, वीर→अद्भुत, बीभत्स→भयानक।

व्याख्याकारवाददर्शनसंयोगरस कहाँ
भट्ट लोल्लटउत्पत्ति / आरोपमीमांसाउत्पाद्य-उत्पादकअनुकार्य (+ नट)
श्री शंकुकअनुमितिन्यायअनुमाप्य-अनुमापकनट में अनुमित; चित्रतुरगन्याय
भट्टनायकभुक्तिसांख्यभोज्य-भोजकसहृदय; अभिधा, भावकत्व, भोजकत्व
अभिनवगुप्तअभिव्यक्तिशैव + ध्वनिव्यंग्य-व्यंजकसहृदय (वासना रूप स्थायी भाव)

साधारणीकरण: प्रवर्तक भट्टनायक · विश्वनाथ: विभावादि का, “परस्य न परस्येति…” · शुक्ल: आलंबनत्व धर्म का; आश्रय से तादात्म्य · नगेंद्र: कवि की अनुभूति का · केशवप्रसाद मिश्र: मधुमती भूमिका।

5. शब्दशक्ति, गुण, दोष

शक्तिशब्दअर्थ
अभिधावाचक (रूढ़, यौगिक, योगरूढ़)वाच्यार्थ
लक्षणालक्षकलक्ष्यार्थ (शर्तें: मुख्यार्थ बाध, योग, रूढ़ि/प्रयोजन)
व्यंजनाव्यंजकव्यंग्यार्थ (शाब्दी: अभिधामूला, लक्षणामूला; आर्थी)
तात्पर्य(भाट्ट मीमांसक)वाक्यार्थ
  • लक्षणा: उपादान (अजहत्स्वार्था; “लाल पगड़ी”) · लक्षण (जहत्स्वार्था; “गंगा पर घर”) · गौणी (सादृश्य; “मोहन गधा है”) · सारोपा/साध्यवसाना · मम्मट के 6 भेद।
  • गुण-संख्या: भरत 10, दंडी 10, वामन 20, मम्मट 3।
  • तीन गुण: माधुर्य–द्रुति (शृंगार, करुण, शांत) · ओज–दीप्ति (वीर, बीभत्स, रौद्र) · प्रसाद–व्याप्ति (सभी रस)।
  • गुण बनाम अलंकार (मम्मट): गुण रस के अचल धर्म (शौर्य जैसे); अलंकार शरीर के आभूषण (हार जैसे)।
  • दोष: “मुख्यार्थहतिर्दोषः”; शब्द (पद, पदांश, वाक्य), अर्थ, रस; 16 पद-दोष; अश्लील के 3 प्रकार (व्रीडा, जुगुप्सा, अमंगल)।
  • रस-दोष: स्वशब्दवाच्यता, प्रतिकूल विभावादि ग्रहण, अकांड प्रथन/छेदन।
  • अनित्य दोष: श्रुतिकटुत्व रौद्र-वीर में गुण; पुनरुक्ति आवेग में गुण।

6. पाश्चात्य काव्यशास्त्र: नाम, ग्रंथ, वर्ष

विचारकग्रंथ / निबंधवर्षअवधारणा
प्लेटोरिपब्लिक (2–3, 10), आयन, फ़ेड्रसलगभग 427–347 ई.पू.सत्य से तिगुनी दूर; दैवी प्रेरणा; कवि-निर्वासन
अरस्तूपोएटिक्सलगभग 335 ई.पू.अनुकरण; त्रासदी; विरेचन; हमार्शिया
वर्ड्सवर्थलिरिकल बैलेड्स की भूमिका1800 (विस्तार 1802); संग्रह 1798वास्तविक भाषा का चयन; सहज उच्छलन
कॉलरिजबायोग्राफिया लिटरेरिया1817प्राथमिक/द्वितीयक कल्पना, फैंसी; अविश्वास का निलंबन
शक्लोव्स्कीArt as Device1917अपरिचितीकरण
इलियटTradition and the Individual Talent1919परंपरा, निर्वैयक्तिकता, प्लैटिनम
इलियटHamlet and His Problems1919वस्तुनिष्ठ समीकरण
इलियटThe Metaphysical Poets1921संवेदना का विघटन
याकोब्सन(साहित्यिकता)1921साहित्यिकता
रिचर्ड्सPrinciples of Literary Criticism1924मूल्य, संप्रेषण, भाषा के दो प्रयोग
रिचर्ड्सScience and Poetry1926छद्म-कथन
रिचर्ड्सPractical Criticism1929अर्थ के चार प्रकार
रैन्समThe New Criticism1941नाम का स्रोत
विम्सैट-बियर्ड्सलीIntentional Fallacy / Affective Fallacy1946 / 1949आशय-भ्रांति / प्रभाव-भ्रांति
ब्रुक्सThe Well Wrought Urn1947विरोधाभास; गद्यानुवाद की भ्रांति
फ्राईAnatomy of Criticism1957आद्यरूपात्मक आलोचना

त्रासदी के छह अंग (क्रम): कथानक, चरित्र, विचार, पदावली, गीत, दृश्य-विधान। कथानक-तत्त्व: पेरिपेटिया, एनाग्नोरिसिस, पैथोस। अन्वितियाँ: कार्य (अनिवार्य), काल (संकेत), स्थान (उल्लेख नहीं; नियम कास्टेलवेत्रो, 1570)। विरेचन: चिकित्सापरक (बर्नेज़), नैतिक-परिष्कार, बौद्धिक-स्पष्टीकरण।

रिचर्ड्स: मूल्य = इच्छा की संतुष्टि बिना समान/अधिक महत्त्वपूर्ण इच्छा के दमन; संप्रेषण = दूसरे मन में समान अनुभूति; भाषा: संदर्भात्मक बनाम रागात्मक; अर्थ: Sense, Feeling, Tone, Intention।

रूसी रूपवाद: मॉस्को मंडल 1915 (याकोब्सन), ओपोयाज़ लगभग 1916 (शक्लोव्स्की, आइखेनबाम, तिन्यानोव); फ़ाबुला (कथा) बनाम स्यूज़ेत (कथानक); युक्ति; प्राग मंडल 1926 → संरचनावाद।

नयी समीक्षा: स्वायत्त कृति; सूक्ष्म पाठ; जैविक एकता; विरोधाभास, विडंबना, तनाव (टेट), अनेकार्थता (एम्पसन); Understanding Poetry (ब्रुक्स-वॉरेन, 1938)।

7. मिथक, फंतासी, कल्पना, प्रतीक, बिंब

अवधारणापहचाननाम / उदाहरण
मिथकसामूहिक परंपरागत कथाफ्रेज़र (1890), युंग (आद्यबिंब), फ्राई (1957), लेवी-स्त्रॉस (1955), इलियट की मिथकीय पद्धति (1923); कामायनी, अंधा युग, उर्वशी
फंतासीस्वप्न-जैसी रचनाफ्रायड (1908); मुक्तिबोध: “अँधेरे में”, कला के तीन क्षण (अनुभव → फंतासी → शब्दबद्धता)
कल्पनासृजन-शक्तिकॉलरिज; भारतीय प्रतिभा; शुक्ल: भाव के अधीन
प्रतीकमूर्त से अमूर्त का संकेतफ्रांसीसी प्रतीकवाद (मोरेआस, 1886); कबीर की “चदरिया”, अज्ञेय का “दीप”
बिंबशब्दों से ऐंद्रिय चित्रपाउंड (1913), ह्यूम, सी. डे लुइस (1947); दृश्य, श्रव्य, स्पर्श्य, घ्राण, आस्वाद्य; शमशेर

8. सबसे आम जाल

अभ्यास: पाँच मिनट की जाँच

नीचे के प्रश्न मौलिक अभ्यास प्रश्न हैं, पिछले वर्षों के प्रश्न नहीं।

  1. “औचित्यविचारचर्चा” के रचनाकार कौन हैं?
  2. मम्मट के अनुसार काव्य के कितने प्रयोजन हैं?
  3. “भोजकत्व” किस आचार्य की रस-व्याख्या का पद है?
  4. प्रसाद गुण में चित्त की कौन-सी वृत्ति होती है?
  5. अरस्तू के अनुसार त्रासदी के कौन-से दो भावों का विरेचन होता है?
  6. “The Well Wrought Urn” के लेखक कौन हैं?
उत्तर
  1. क्षेमेंद्र।
  2. छह।
  3. भट्टनायक (भुक्तिवाद)।
  4. व्याप्ति।
  5. करुणा और भय।
  6. क्लींथ ब्रुक्स (1947)।

आगे: साहित्यशास्त्र इकाई का परिचय · हिंदी साहित्य का इतिहास · हिंदी विषय-पृष्ठ

Advertisement
Advertisement